Dat irritante gedrag van je medewerker kon wel eens een héél goede oplossing zijn!

Als iets me heeft verrast tijdens mijn opleiding systemisch transitiemanagement dan is het dat zelfs het meest ziekelijke en problematische gedrag in organisaties vaak een heel goede reden heeft. Dat het vaak ergens een oplossing voor is. En dat het dan geen enkele zin heeft om dat gedrag te verbieden, te negeren of anderszins aan te pakken. Als je dat gedrag niet meer wilt zien, dan zul je op zoek moeten naar waar dat gedrag precies de oplossing voor is. Want daar ligt de sleutel. Het probleem is dus de oplossing? Veel doller moet het niet worden, zul je denken. Maar toch is het zo! Lees en huiver.

Kun jij de functie ‘dwarsligger 3.0’ ook niet vinden in het functiehuis?

Je kent ze wel, die vreselijk irritante types die altijd weer over hetzelfde beginnen te zeuren. Die bij iedere verandering met de hakken diep het zand in gaan. Nog voordat ze beginnen te mopperen en te klagen weet jij al bijna woordelijk wat ze gaan zeggen. Namelijk precies hetzelfde als de vorige 100 keer. Negeren, zeggen “hou er nu eens mee op, nu weet ik het wel”, alles heb je geprobeerd, maar zonder enig effect. Je droomde – en gelukkig bleef het daarbij – over hoe je het gedrag definitief beëindigde met een honkbalknuppel.

Onlangs koos je het ultieme middel. Je hebt deze persoon verwijderd uit je team. Omdat je het helemaal zat was. En geen andere interventie meer achter de hand had (anders dan die honkbalknuppel dan). En jij moest ook verder.

Terwijl je nog bezig bent jezelf ervan te overtuigen dat je echt geen andere keuze had, gebeurt er iets wonderlijks. Er staat binnen je team een andere medewerker op, normaal gesproken de redelijkheid zelve, die precies dat gedrag gaat vertonen van de medewerker die je net hebt overgeplaatst.

Toeval bestaat niet, dat weet jij ook wel. En het is ook geen toeval. Je wist het zelf niet, maar in jouw team is er een zeer geheime functie, getiteld ‘onverbeterlijke dwarsligger 3.0’. Een functie van 1 FTE, die niet in het functiehuis staat. Die functie is nu vacant, en de eerste gegadigde heeft zich enthousiast gemeld. Is het een persoonlijke vendetta? Nee. Dit gedrag zegt iets over het systeem. En dus ook over jou.

Ieder gedrag – hoe ziekelijk ook – is ergens de perfecte oplossing voor…

Ieder gedrag heeft een functie, is ergens een oplossing voor. Want anders zou het niet worden vertoond (mensen met een psychische stoornis daargelaten). Dat leerde ik tijdens mijn opleiding systemisch transitiemanagement bij Plan B. Zelfs het meest extreme gedrag heeft dus een functie. Met dat gedrag probeert iemand iets in beeld te brengen dat jij als teamleider – en waarschijnlijk onbewust – steeds buiten beeld houdt. En wanneer jij het (onbewust) buiten blijft sluiten, zal de ander het steeds nadrukkelijker onder de aandacht brengen. Net zo lang totdat het in beeld is. En is het alleen die ene persoon die dat belangrijk vindt? Dat merk je wanneer je die persoon eruit mikt. Neemt een ander dit gedrag dan over? Dan is er meer aan de hand. Dan hebben we een systemisch patroon. En het slechte nieuws is: daar heb jij daar leidinggevende ook een rol in.

De vraag die je jezelf als leidinggevende moet stellen is: wat probeert deze persoon in beeld te brengen? Wat zie ik blijkbaar niet dat deze persoon wel ziet? Want de enige manier om het irritante gedrag uit te laten doven, is aandacht geven aan waarvoor zo nadrukkelijk aandacht wordt gevraagd.

Frustrated woman entrepreneur sitting at office desk on background with angry partner expressing his dissatisfaction, pointing out mistakes in work

Heb jij ook een collega die al zijn hele leven 10 min te laat is?

Een voorbeeld. Klaas komt altijd te laat op vergaderingen. Levert zijn rapporten altijd te laat in. Overschrijdt ieder deadline. Je maakt er wel eens een grapje over: “Klaas is ergens in zijn jeugd 10 min vertraagd geraakt omdat de brug open stond, en die achterstand heeft hij nooit meer in weten te lopen”. Want zo ziet het eruit. Je zou denken: kom op Klaas, één keer om 10 over 5 naar huis in plaats van om 5 uur, en je bent weer helemaal bij. Maar niets is minder waar. Je hebt het gedrag genegeerd, en toen kwam Klaas nog later aan kakken dan eerst. Daarna sprak je hem erop aan, en toe kwam hij weer als vanouds 10 min te laat maar nu met allerlei excuses (“de brug stond open”). Uiteindelijk sprong je uit je vel, en dat was minder gespeeld dan je van plan was (je droomde daarna van die honkbalknuppel). Maar ook nu geen effect. Komt het je bekend voor?

Wellicht is Klaas een man met een missie! Wellicht vraagt Klaas met zijn voortdurend te laat komen aandacht voor iets. Waarvoor? Klaas is de enige die dat weet, ook al bestaat de kans dat het iets is dat zich in zijn onderbewustzijn afspeelt. Maar in een goed gesprek krijg je het meestal wel boven tafel. Wat het zou kunnen zijn? Het zou kunnen dat Klaas met zijn gedrag wil laten zien dat hij zelfstandig is, autonoom. Dat hij ondanks alle prikklokken, tijdschrijfsystemen en budgetkortingen gewoon zelf bepaalt wanneer hij iets doet. Dat hij geen nummer is, geen machine, maar een mens. Een professional. Naarmate hij door de organisatie meer als een nummer wordt behandeld, zal hij zich minder als een nummer gaan gedragen. Steeds minder. Totdat jij als leidinggevende het gesprek aangaat.

En dan? Dat hangt er vanaf in hoeverre datgene wat Klaas wil beschermen in jouw ogen de moeite van het beschermen waard is. Is het dat, dan kun je de medewerkers minder als een nummer gaan behandelen, en dan zal het gedrag van Klaas waarschijnlijk snel verdwijnen. Maar natuurlijk is het niet altijd zo simpel. Wellicht beschermt Klaas iets dat in jouw ogen echt uit de oude doos is. Dat gewoon voorbij is, niet meer past in deze tijd. Dan kun je die verleden tijd alsnog – en wat explicieter dan je eerder hebt gedaan- afsluiten. Het einde van het tijdperk markeren. Eventueel met een afscheidsritueel. Zodat het klaar is, en iedereen weer verder kan. Klinkt misschien wat zweverig, maar het werkt echt. En systemisch gezien, klopt het ook.

Maar het is natuurlijk ook mogelijk dat Klaas helemaal niks in beeld probeert te brengen. Dat hij gewoon grensoverschrijdend gedrag vertoont omdat hij dat toevallig leuk vindt, een hekel aan je heeft, of wil kijken wat er gebeurt als hij de ordening (jij bent zijn baas) nadrukkelijk verstoort. Dan is er maar één oplossing, en dat is de ordening alsnog (of opnieuw) bevestigen. Je stelt paal en perk aan het gedrag. Want jij bent immers de baas. Met het ultieme middel van ‘verwijderen uit het team’ in je tas. Maar geloof me. Meestal zal dat niet nodig zijn, want was er iets anders aan de hand.

Als je systemisch kijkt, zie je zo veel meer

Ziekelijk gedrag is ergens een oplossing voor. Sterker nog, ieder gedrag is ergens een oplossing voor, anders was het er niet! Dwarsliggers, azijnpissers, dat konden wel eens grotendeels mensen met een missie zijn! Daarom heb ik ze er ook zo graag bij in verandertrajecten.

Maar je moet wel naar het grotere plaatje kijken om het te zien. Het hele systeem in beeld hebben. “Je ziet het pas als je het doorhebt” zou Johan Cruijff hebben gezegd. Het goede nieuws is: daarna kun je het niet meer niet-zien.

Systemisch kijken, je systeemwijsheid gebruiken? Ik beloof je: er gaat een wereld voor je open. En dat is een uitermate boeiende wereld.

Volg Elke Dag Beter op LinkedIn of Instagram om op de hoogte te blijven van de nieuwste blogposts of meld je aan voor de inspiratiemails.

Over de auteur

Willem Koerselman

Verandervraagstukken. Dat is mijn specialisme. Ik richt me op visieontwikkeling en het realiseren van een visie of veranderplan. Ik geef handen en voeten aan plannen. Zodat er ook echt wat gebeurt.

Deel deze blog: